Een verfrissende oase in het dorre landschap van doorgaande lijnen
De afgelopen jaren ben ik flink druk geweest om het sinterklaasfeest als een van de jaarlijkse hoogtepunten van de Nederlandse pedagogische cultuur te presenteren en te verdedigen. In de gauwigheid tel ik een tiental interviews in dagbladen en tijdschriften en een vijftal optredens in radio en televisieprogramma’s. Heel mooi was natuurlijk die discussie ooit in het NOS-journaal over de vraag of het schadelijk is om jonge kinderen over het bestaan van de goedheiligman voor te liegen. De echte Sinterklaas trad ook in het item op. Hij was er zelf van overtuigd dat hij bestond. Vaak ging het over de randverschijnselen, over de zogenoemde pepernotenstress bijvoorbeeld. Vanaf eind september of begin oktober werden kinderen dol gemaakt doordat er dan al van alles in de winkels werd uitgestald terwijl het Sinterklaasjournaal nog moest beginnen om aan de kinderen te vertellen dat het helemaal niet zeker was dat de goedheiligman het dit jaar zou halen, omdat of zijn paard zoek was, er weer een keer een belangrijke piet was verdwenen, of zijn boot ergens halverwege de tocht stoomloos lag te dobberen. Maar meestal ging het over de kern van het verhaal. Die kern heb ik ooit uiteengezet in een paragraaf in het boek Klein geheim (1997) onder de titel ‘Het goede geheim’. Het sinterklaasfeest wordt er gepresenteerd als prototype van de gecreëerde wereld, als voorbeeld bij uitstek van de menselijke mogelijkheid om een werkelijkheid te maken en het genoegen te smaken hoe kinderen daarin kunnen opgaan. Er wordt ook aandacht besteed aan de dubbele laag, aan de volwassenen die hun eigen feest vieren en elkaar via gedichten en surprises in naam van de sint de les lezen. Dat is het sinterklaasfeest ook: leren er tegen te kunnen om te kijk gezet te worden. Er is natuurlijk ook aandacht voor het feit dat de bangmakerij gaandeweg uit het sinterklaasfeest is verdwenen, terwijl het morele karakter behouden is gebleven. Wie zoet is krijgt lekkers, maar de roe voor wie stout is in geen velden of wegen meer te bekennen. En wat te denken van de triomf voor het kind dat langzaam door heeft gekregen dat de bisschop helemaal niet bestaat en daardoor aan de kant van de volwassenen is terecht gekomen en mee kan kijken hoe zijn jongere broertje of zusje nog vol geloof is? Het sinterklaasfeest als verfrissende oase in het dorre landschap van doorgaande lijnen.
Zwarte Piet als bron van discriminatie
Maar nu is er dan weer, heftiger dan ooit tevoren, de discussie over de figuur van Zwarte Piet als bron van discriminatie of van het gevoel gediscrimineerd te worden. Ik verbaas me erover hoe het mogelijk is dat in de stortvloed aan publicaties die in de afgelopen weken over ons is heen gekomen nauwelijks aandacht aan een aantal relevante achterliggende vragen wordt besteed. Zo worden we bijvoorbeeld uitgebreid geïnformeerd over het feit dat de oorsprong van de relatie tussen Zwarte Piet en Sinterklaas gezocht moet worden in de slavernij. Ik heb artikelen gezien, even mooi en overtuigend geïllustreerd, die het volstrekte tegendeel beweerden, maar eigenlijk geen artikelen waarin gezocht naar het antwoord op de vraag of dat Zwarte Piet anno 2013 al dan niet tot een acceptabel personage maakt. Een andere achterliggende vraag is bijvoorbeeld of om tegen een bepaalde vorm van bejegening bezwaar te kunnen maken het ‘je gekwetst voelen´ als zelfstandig argument kan gelden. Deze vraag is vanzelfsprekend vooral pikant omdat plagerij een belangrijk element van het sinterklaasfeest vormt. In Nederland is kwetsen trouwens toegestaan. Dat kwetsen mag, wil overigens niet zeggen dat kwetsen ook per se moet. Nog een achterliggende vraag die ik in al die artikelen niet behandeld heb gezien is of personen verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor het handelen van zijn voorouders. In dit geval de vraag: Staan de huidige nazaten van de slaven in hun recht als ze in de actuele omgang met nazaten van slavenhouders om voortdurende consideratie vanwege dat verleden vragen? Als natie hebben we al een aantal malen spijt betuigd. Sinds 2002 is er een Nationaal Monument Herdenking Slavernijverleden. Maar tot een bekentenis van collectieve schuld en het aanbieden van excuses heeft dat tot nu toe nog niet geleid en dat heeft niet alleen te maken met de vrees voor claims voor herstelbetalingen. Om over de individuele schuld maar te zwijgen.
Debat over een kinderfeest over de kinderhoofden heen
Pedagogen zou het een doorn in het oog moeten zijn om te zien dat het in dit debat over het kinderfeest niet over en om de kinderen gaat. Voor zover de gevoelens van discriminatie aan de orde zijn is het een debat van en voor volwassenen. Jonge kinderen zijn kleurenblind, ze zien de verschillen niet. Het sinterklaasfeest voor jonge kinderen bestaat juist bij de gratie van hun onwetendheid en goedgelovigheid. Het is die onwetendheid en goedgelovigheid die we in het sinterklaasfeest koesteren. Gegeven die onwetendheid en goedgelovigheid zou het overigens voor jonge kinderen volkomen acceptabel zijn als Zwarte Piet wit zou worden of voortaan zou verschijnen in alle mogelijke kleurenvarianten. Hoe gek het ook moge klinken, onze minister-president had ongelijk toen hij zei: ‘Zwarte Piet is zwart, daar kunnen we weinig aan veranderen.’ Pieten in alle kleuren van de regenboog kunnen we straffeloos Zwarte Piet blijven noemen. Wat Rutte bedoeld moet hebben is dat de regering over de kwestie geen uitspraak gaat doen, en dat lijkt mij terecht. En wellicht heeft hij ook willen zeggen dat de zwarte Zwarte Piet bij de traditie hoort, en ook dat is natuurlijk volkomen juist. Hij kan ook bedoeld hebben dat mensen aan tradities hechten en dat hebben we gemerkt, maar dat laat onverlet dat er in tradities voortdurend veranderingen in optreden.
Slot
Onlangs las ik de biografie Abraham Lincoln. Een geniaal politicus geschreven door Frans Verhagen. De lezer die dacht dat de Amerikaanse president, die 150 jaar geleden de slavernij afschafte, louter gedreven werd door hoogstaande morele principes komt van een koude kermis thuis. Lincoln was aanvankelijk helemaal niet tegen de slavernij. Doorslaggevend is voor hem geweest dat hij met zijn declaration of emancipation de economische macht van de zuidelijke staten kon breken. Het leverde een oorlog op die naar de laatste schattingen driekwart miljoen doden eiste. Als de zogeheten cotton gin niet zou zijn uitgevonden, de machine die de productie van Amerikaanse katoen weer wereldwijd concurrerend maakte, zou het verdwijnen van de slavernij al eerder definitief zijn doorgezet. Hoelang zal onze Zwarte Piet in zijn huidige vorm nog blijven bestaan?
Bas Levering
