Mijn moderne geest van ongeduld, maakbaarheid en oplossingen sputtert meteen tegen zodra ik zoiets zeg. Ben ik niet te fatalistisch? Kunnen we dan niets doen? Levert onze wetenschap geen successen op? Juist om deze modernistische stem in onszelf gewoon even het zwijgen op te leggen, hebben redactielid Lynne Wolbert en ik dit nummer willen maken. Aan de ene kant om niet te blijven hangen in een moderne klaagzang, maar vooral om een andere professioneel-pedagogische stem luider te laten klinken. Die stem is die van de relationele pedagogiek, bekeken vanuit de presentietheorie van Andries Baart.
De presentiebenadering van professionaliteit komt uit de context van de zorg en is door en door relationeel van aard, aldus Andries Baart in het startinterview en zij n korte reflectie. Dat betekent relationeel denken, kijken, handelen en aansluiten bij de ander in diens context: het kind, de ouder, de client, de patiënt, enzovoort. Kortom: present of nabij zijn bij de ander, in het hier-en-nu, zonder je eigen professionele doelen voorop te stellen. Maar let op: relationeel werken is niet hetzelfde als een relatie aangaan. De professionele houding is relationeel. Als de focus op de relatie ligt en niet op relationeel werken, wordt een relatie toch weer instrumenteel ingezet voor een ander doel. Die neiging hebben professionals. Zo lijkt relationeel werken gemakkelijk, maar blijkt het heel moeilijk.
Het vereist geduld, kwetsbaarheid, openheid en zelfkennis, aldus Emma Donkersloot (ook in het startinterview), Jonathan Brinkman en Vivienne Barkema in hun reflecties op een ervaring van pedagogisch ongemak in het artikel ‘De machteloze pedagoog?’ De presentietheorie van Baart en de relationele pedagogiek van Lisette Bastiaansen vullen elkaar aan. Wij zij n blij dat zij over haar relationeel-pedagogische werkwijze ‘aandachtige betrokkenheid’ voor PiP schrijft. Deze werkwijze, die zij in haar proefschrift onder meer op de presentietheorie baseert, kent drie bewegingen: (liefdevol) aandachtig zijn, (stil) aanwezig zij n en (ook wrijvingsvol) betrokken zijn. Ze voegt er nu iets aan toe: ontspannen aanrommelen. Daarmee erkent zij onze neiging tot maakbaarheid en aanvaardt zij de complexiteit van de pedagogische realiteit.
Het themadeel eindigt met de artikelen van Henk Wever en Antoinette Smit. Wever is zoals gezegd tegen een oplossingsgerichte logica, maar vooral voor een pedagogisch vakmanschap dat ruimte biedt voor het samenspel tussen alle pedagogische relaties en contexten om het kind heen. Zij n pleidooi past bij de relationele pedagogiek. Smit heeft voor PiP haar essay van dit jaar voor Sociale Vraagstukken ingekort. Haar denkwijze past bij de presentietheorie. Zij wijst in haar artikel een eenzijdige focus op de hechting van kinderen in hun eerste anderhalve levensjaar af en pleit onder meer voor de relationele benadering van Baart. Zij benoemt ook de essentie van de presentietheorie. Presentie is ten diepste een zorgethiek, dat wil zeggen dat mensen niet bestaan als individuen maar in het relationeel zorgen voor elkaar. Baart noemt deze essentie ook in het interview. Beiden wijzen daarmee op een fundamenteel verschil tussen lineair denken en relationeel denken. Mensen zijn geen maakbare individuen, maar wezenlijk met elkaar verbonden. En met de niet-menselijke natuur… De ecologisch- pedagogische nabijheid klinkt ook door dit nummer heen. Net zoals er sporen van de relationele pedagogiek te bespeuren zij n in de drie andere nietthematische artikelen en onze vaste rubrieken.
Taco Visser
Redactioneel PIP 144. Bestel losse artikelen online via Pedagogiek Digitaal of word abonnee en ontvang o.a. een boek naar keuze en kortingen op geselecteerde bijeenkomsten!
