De realitysoap op televisie is geen Nederlandse uitvinding, maar de start van het programma Big Brother in 1999 op de Nederlandse commerciële zender Talpa luidde wel een nieuw tijdperk van het genre in. Wetenschappers hadden in de weken ervoor hun zorgen over de gevolgen voor het psychisch welbevinden van de deelnemers geuit. Vierentwintig uur per dag camera's op je gericht weten, kon niet gezond zijn. De gevolgen waren minder dramatisch dan voorspeld, maar geen van de deelnemers kwam helemaal er zonder kleerscheuren af. Bij het nieuwe RTL-programma Echt Scheiden gaat het volgens de makers niet om een reality-programma, maar om hulptelevisie, waarbij het belang van het kind vooropstaat. We krijgen bijvoorbeeld een vader en moeder te zien een die aan hun jonge kinderen vertellen dat ze uit elkaar gaan. We zien de vader met koffers en al het pand verlaten. Het blijkt om een gespeelde scene te gaan. De kinderen waren al op de hoogte en moeten het allemaal nog een keer meemaken.
Dat het bij echtscheiding in Nederland om een omvangrijk maatschappelijke verschijnsel gaat, is bekend. Het aantal echtscheidingen zal in 2012 op bijna 40% komen. Dat is nog altijd minder dan in de Verenigde Staten bijvoorbeeld, waar het aantal scheidingen de helft van het aantal gesloten huwelijken bedraagt. In de tien jaar na de invoering van de nieuwe echtscheidingswet in 1971 was het aantal scheidingen verdubbeld en statistisch normaal geworden. Begin jaren tachtig leek het erop dat een kind dat niet uit een gebroken gezin kwam een bijzonder verschijnsel zou gaan worden. Maar echtscheiding mag dan statistisch gezien normaal geworden zijn, voor kinderen wordt het dat nooit. In het afgelopen decennium is het percentage kinderen dat in een co-ouder gezin opgroeit verviervoudigd, van 5% in 2001 naar 20% in 2010. In 1998 is de belangrijkste wijziging van de echtscheidingswet uit de afgelopen jaren doorgevoerd. Toen werd het voortgezet ouderschap van kracht. Vanaf dat moment konden huwelijkspartners met kinderen nog wel als echtelieden uit elkaar, maar niet langer als ouders. Het verplichte ouderschapsplan, dat in 2009 werd ingevoerd en waarin scheidende ouders afspraken maken over de zorg- en opvoedingstaken zal een goed verloop bevorderen, zeker als er in de toekomst meer accent gelegd wordt op wat de kinderen nodig hebben. Als ouders in gebreke blijven, kan de rechter het ruziënde paar zelfs naar een mediator verwijzen. Volgens deskundigen zijn het de ruzies waar de kinderen nog het meest onder lijden.
Dat de scheiding van de ouders grote gevolgen heeft voor de capaciteit om zelf relaties te kunnen aangaan en te blijven onderhouden, laten objectieve cijfers op een verpletterende manier zien. Huwelijkspartners die beiden uit ongebroken gezinnen komen lopen een kans van 15% om in de toekomst de relatie op te breken. Als een van de huwelijkspartners afkomstig is uit een gebroken gezin, stijgt de kans op scheiding tot 33%. Als beide huwelijkspartners gescheiden ouders hebben, is de kans zelf uit elkaar te gaan 54%. Naar wat het voor kinderen betekent om een scheiding mee te moeten maken is nog nauwelijks diepgaand onderzoek gedaan. Als het om de gevolgen van scheiding gaat, is er in onderzoek merkwaardigerwijs nog nauwelijks door de ogen van de kinderen gekeken. In de afgelopen halve eeuw is de relatie tussen ouders en kinderen in ons land alleen maar intiemer geworden. Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat de impact van het uit elkaar gaan van de ouders in de loop der jaren dus alleen maar groter geworden is.
Kan worden volgehouden dat het bij het RTL-programma Echt Scheiden om het belang van de kinderen gaat? Dat van andermans verdriet entertainment wordt gemaakt is in onze tijd de gewoonste zaak van de wereld geworden. Maar in dit geval is helemaal niet duidelijk wat voor hulp er eigenlijk geboden wordt. Wat gebeurt er als de camera's weg zijn? Er wordt een voorstelling van zaken gegeven als zou het bij scheiden om een kortdurend proces gaan waar je even doorheen moet. Maar uit al het beschikbare onderzoek blijkt nu juist dat een scheidingsproces een langdurige kwestie is. Een periode van twee maanden, die voor de juridische afhandeling kan volstaan, is voor de psychologische begeleiding van de ouder en de kinderen volstrekt onvoldoende. De kinderen worden veel te weinig gehoord en gezien. De omgang met de kinderen wordt beperkt tot het moment van de verschrikkelijke mededeling in het geval van jongere kinderen, en de keuze omtrent regeling in het geval van de oudere kinderen. Waar het accent op gelegd zou moeten worden is het feit dat ouders in een scheiding een periode doormaken waarbij het voor hen moeilijk is om hun ouderrol te blijven vervullen en niet in eigen verdriet of woede te blijven hangen. Er wordt wel iets over gezegd, maar de ouders worden daarin volstrekt niet begeleid. Uit onderzoek weten we dat voor het welbevinden van de kinderen de relatie met de ouders de belangrijkste factor is. Zoals zo vaak bij opvoedtelevisie wordt de begeleiding die de ouders aan de kinderen zouden moeten geven gepresenteerd als een lijstje met trucjes, waarin verduidelijkt wordt hoe je kinderen van verschillende leeftijden moet benaderen. De aanpak is er niet echt op gericht dat de ouders het zelf kunnen. Ze verwerven geen inzicht, maar maken kennis met trucjes die slechts in één enkele situatie toepasbaar zijn. Elke verantwoording van de voorgestelde aanpak ontbreekt.
Als pedagogen zouden we het programma het liefst van de buis halen, niet alleen omdat het kinderen op een manier te kijk zet waarvan de gevolgen niet zijn te overzien, maar omdat we weten dat ook de ouders aan deze kant van het beeldscherm er geen steek wijzer van worden.
